Wadden zeeklei veen keileem overig overig contact
vulling eilanden waddenzee kwelders flora & fauna flora & fauna


Fryslân, Waddenzee

Landschappen van de Wadden

De Wadden worden in deze website behandeld onder één tabblad. Dat suggereert dat het om één landschap gaat. In werkelijkheid bestaat het Waddengebied uit een aantal verschillende landschappen. Wat ze gezamenlijk hebben is dat ze allemaal zijn ontstaan onder de zelfde omstandigheden: sedimentatie in een vlakke ondiepe kustzone, onder invloed van water, stroming en wind. De landschappen van het Wad worden gepresenteerd als een beeldverhaal. Eerst kijken we naar de opbouw van een Waddeneiland, vervolgens steken we de Waddenzee over en tot slot kijken we naar een Vastelandskwelder.

Het modeleiland

Het water van Noordzee en Waddenzee heeft een overheersende stroming van west naar oost. In die stroming wordt zand afgezet op een kritisch punt van de zeer langzaam oplopende zeebodem. Na verloop van tijd komt het als zandbank boven water uit. Vervolgens wordt het zand vastgelegd door vegetatie en verplaatst door water en wind. Dat heeft tot gevolg dat het uiterlijk van de Waddeneilanden een aantal vaste kenmerken heeft. We kunnen een modeleiland gebruiken om een eiland te beschrijven. Er zijn een vijftal grote structuren die elk van de eilanden wel heeft: De Eilandkop, één of meerdere Duinboogcomplexen, Washovers en een Eilandstaart. Tot slot heeft elk eiland ook een strand met vooroever. De hoofdstructuren hebben een levensduur van duizenden jaren. Elke hoofdstructuur bestaat uit een aantal kleiner structuren die een kortere levenscyclus hebben, zo rond de 25 tot 100 jaar. Via zeegaten tussen de eilanden kan het water de Waddenzee in- en uitstromen.




Schema van het modeleiland

1 Eilandkop
  a zandplaat uit de binnendelta
  b zandplaat uit de buitendelta
  c strandhaak

2 Duinboogcomplex
  a zeereep, witte duinen
  b duinboog
  c ingesloten strandvlakte
  d parallele duinketen
  e kwelder met kreken

3 Washovercomplex
  a washovervlakte
  b kwelder met kreken
  c zandplaat

4 Eilandstaart
  a door washovers gekerfde zeereep
  b kwelder met kreken
  c kwispelende staart

5 Strand en vooroever

Modeleiland: Eilanden natuurlijk, Löffler et al. 2008
Schema van een Waddeneiland


Eilandkop Eilandkop

Een Waddeneiland heeft een globale druppelvorm. De Eilandkop is het stompe deel, waar stroming tegen het eiland aanloopt. Hier wordt het meeste zand afgezet maar kan ook de sterkste erosie plaatsvinden. Voor de kust van de eilandkop ontstaan zandbanken die na verloop van tijd aan het eiland vastgroeien. Vandaar wordt het zand verder langs de kust van het eiland getransporteerd. Bij storm kunnen er grote delen van de eilandkop in zee verdwijnen. In het verleden zijn er zo dorpen verdwenen.



Eilandkop (Terschelling)
Eilandkop


Zeereep, witte duinen De zeereep

De Zeereep is de eerste gordel grotere duinen die direct aan het strand grenzen. Ze vormen een barriere voor het zeewater en bieden de verdediging tegen stormvloed. In de Zeereep is door verstuiving veel verplaatsing van zand.



Zeereep, witte duinen (Terschelling)
Zeereep, witte duinen




Duinen, grijze duinen Duinboog met grijze duinen

Als het stuiven van het zand dieper in het duinlandschap afneemt, kunnen de duinen begroeid raken met een bodembedekkende vegetatie van kleine gespecialiseerde planten. Hieronder vind je veel Korstmossen.





Duinen, grijze duinen (Texel)
Duinen, grijze duinen




Ingesloten strandvlakte Ingesloten strandvlakte

Een strandvlakte kan van zee geïsoleerd worden door het ontstaan van een nieuwe duinboog. Regenwater blijft staan op de ingesloten vlakte en het oppervlakte van het gebied verzoet door een op zout water drijvende zoetwaterbel. In het gebied, omringd door duinen kan zich een moerassig gebied ontwikkelen.





Ingesloten strandvlakte (Schiermonnikoog)
Ingesloten strandvlakte




Kwelder Kwelder met zilte pioniersbegroeiing en kreken

Aan de Wadkant, in de luwte van het eiland, kan zich bij vloed slik in het rustige water afzetten. Als het slik hoog genoeg is geworden gaat er zilte vegetatie groeien waardoor het opsibben versnelt. Het water van het getij kan het gebied in- en uitstromen via een stelsel van meanderende geulen en kreken. De samenstelling van de vegetatie van Eilandkwelders en Vastelandskwelders verschilt omdat Eilandkwelders zandiger zijn. (Zie ook bij Vastelandskwelders hieronder).





Kwelder met zilte pioniersbegroeiing en kreken (Schiermonnikoog)
Kwelder met zilte pioniersbegroeiing en kreken




Washover Washover

Oostelijk van de grote eilandboog, die het hart van het eiland vormt, is de duinenrij niet meer gesloten in een natuurlijke situatie. We spreken dan van een gekerfde Zeereep. Door de openingen kan bij stormvloed zeewater over de kwelder van het eiland naar de Waddenzee stromen. Daarbij wordt veel zand verder het eiland opgebracht. Hoewel het gevaarlijk lijkt dat het eiland bij vloed overstroomd, is men gaan inzien dat dit proces juist bijdraagt aan de vorming van, en het gezond houden van de Waddeneilanden.





Washover (Schiermonnikoog)
Washover




Zandbank Zandbank

Waar een Washover uitkomt in de Waddenzee, ontstaan zandbanken aan de zuidkant van het Waddeneiland.





Zandbank (Schiermonnikoog)
Zandbank




Eilandstaart Kwispelende eilandstaart

Aan de oostkant van een Waddeneiland wordt veel zand afgezet. Onder invloed van wind, stormen en stroming worden her voortdurend grote hoeveelheden zand verplaatst. Als je een versneld filmpje van dit gebied zou maken lijkt het alsof de oostpunt kwispelt.





Kwispelende eilandstaart (Schiermonnikoog)
Eilandstaart


Strand Het strand en de vooroever

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?


Het strand (Schiermonnikoog)
Het strand met embrionale duinen





Waddenzee

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?

Schema van de Waddenzee bij Ameland

1 Buitendelta
2 Zeegat, Borndiep
3 Komberging Borndiep
  a Geulen en prielen
  b Wadplaten
  c Mosselbanken
  d Voorliggende Wadplaat
4 Vastelandkwelders

5 Wantij

6 Buitendelta
7a Zeegat, Pinkegat
7b Friesche Zeegat
8a Komberging Pinkegat
8b Komberging Friesche Zeegat

Waddenzee bij Ameland
Waddenzee bij Ameland




2 & 7 Zeegaten

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?





Zeegat (Vlie)
Zeegat




3a Geulen en Prielen

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?





Geulen en Prielen (Friese Wad)
Geulen en Prielen




3b Droogvallende Wadplaten

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?





Droogvallende Wadplaten (Friese Wad)
Droogvallende Wadplaten




3c Mosselbanken

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?





Mosselbanken (Friese Wad)
Mosselbanken




3d Voorliggende Wadplaat

Sed ut perspiciatis unde omnis iste natus error sit voluptatem accusantium doloremque laudantium, totam rem aperiam, eaque ipsa quae ab illo inventore veritatis et quasi architecto beatae vitae dicta sunt explicabo. Nemo enim ipsam voluptatem quia voluptas sit aspernatur aut odit aut fugit, sed quia consequuntur magni dolores eos qui ratione voluptatem sequi nesciunt. Neque porro quisquam est, qui dolorem ipsum quia dolor sit amet, consectetur, adipisci velit, sed quia non numquam eius modi tempora incidunt ut labore et dolore magnam aliquam quaerat voluptatem. Ut enim ad minima veniam, quis nostrum exercitationem ullam corporis suscipit laboriosam, nisi ut aliquid ex ea commodi consequatur? Quis autem vel eum iure reprehenderit qui in ea voluptate velit esse quam nihil molestiae consequatur, vel illum qui dolorem eum fugiat quo voluptas nulla pariatur?





Voorliggende Wadplaat
Voorliggende Wadplaat



4 Vastelandskwelder met zilte begroeiing en kreken

Noard-Fryslân Bûtendyks, de grote kwelder die onder Ameland in een knik van de Friese kust ligt, is eigenlijk het restant van de Middelzee. De Middelzee was het estuarium van het riviertje de Boorne dat komend vanuit het oosten, naar het noorden afboog en daar in zee uitmondde. Door een combinatie van een stijgende zeespiegel, de werking van eb en vloed en menselijk ingrijpen in het veenlandschap rond Sneek, werd het water steeds breder en groeide uit tot een zeearm van formaat. Als gevolg van voortdurende veranderingen in de waterhuishouding, begon de Middelzee rond het jaar 1200 te verlanden. Dijkbouw versnelde dit proces. Stukje bij beetje werden grotere delen van de zee ingepolderd. Rond 1750 lag de zeedijk op zijn huidige plaats. Het buitendijks land werd gebruikt voor het laten grazen van jongvee. Ondanks plannen voor verdere inpolderingen, bleef het buitendijks. Bij het Deltaplan, na de overstromingsramp in Zeeland, werd besloten om de bestaande zeedijk te verhogen. In 1988 werd dit definitief nadat de Raad van State de laatste inpolderingplannen had afgewezen. Daarmee kreeg het gebied een natuurbestemming.

Profiel van Noard-Fryslân Bûtendyks

1 Pioniersbegroeiing
2 Pollen Kweldergras tussen Zeekraal
3 Lage Kwelder
  Kweldergras, Schorrenkruid
  Zeeaster, Engels Slijkgras
4 Hoge Kwelder met begrazing
  Rood Zwenkgras, Zeegerst,
  Zeeweegbree, Zeealsem,
  Zilte Schijnspurrie, Melkkruid
5 Eindstadium successie: Strandkweek

A Geul
B Voorliggende Wadplaat
C Priel
D Lagen door opslibbing
E Zomerkade
F Zomerpolder
G Primaire Zeewering

Schema van de kwelder





Pioniersbegroeiing op het slik

Na verloop van tijd is de voorliggende wadplaat zo hoog opgeslibt dat er Langarige Zeekraal op kan gaan groeien. Langarige Zeekraal is een zoutminnende plant die in staat is op het kale slik, onder de hoogwaterlijn te groeien. Er mag niet teveel golfslag zijn. Als de omstandigheden gunstig zijn, kunnen de enkele plantjes zich snel verdichten tot een bodembedekkend veld. Zo'n Zeekraalveld kan meer slik invangen waardoor bodem sneller opslibt. Ook planten als Engels slijkgras en Schorrenkruid spelen een rol in de pionierszone van de Vastelandskwelder.

Pioniersbegroeiing op het slik
Pioniersbegroeiing op het slik



Pollen Kweldergras tussen Zeekraal

Tussen de eerste pioniers kan zich Kweldergras vestigen. Door zijn dichte structuur versnelt dit plaatselijk de opslibbing sterk. De pollen Kweldergras groeien uit tot stevige bulten waarop zich andere soorten kunnen vestigen. Dat zijn soorten zoals: Zeeaster, Gerande Schijnspurrie en Zeeweegbree. Het begin van de kwelder is een feit.

Pollen Kweldergras tussen Zeekraal en Schorrenkruid
Pollen Kweldergras tussen Zeekraal en Schorrenkruid

Vastelandskwelder met zilte begroeiing en kreken

Het tempo van de opslibbing ligt bij vastelandskwelders veel hoger dan bij eilandkwelders. Ook de samenstelling van de bodem verschilt. In het water zwevende deeltjes moeten een langere weg door de rustige Waddenzee afleggen waardoor de grootste korrels al zijn bezonken voordat het water over de kwelder spoelt. De kleinere deeltjes blijven over, verrijkt met veel organisch materiaal. Vastelandskwelders zijn dan ook kleiiger dan eilandkwelders. Het heeft gevolgen voor de plantengroei en het karakter van de kwelder. Op eilandkwelders groeit veel Lamsoor, dat in de nazomer het landschap paars kleurt. Dat vinden we op de vastelandskwelders niet. Veel voorkomende soorten hier zijn: Gewoon Kweldergras, Spiesmelde en Zeeaster. Het grijze Zeealsem (op de foto) komt vrijwel uitsluitend voor op de iets luchtiger oeverzone van kreken.

* Omdat er in Noard-Fryslân Bûtendyks tussen de kwelder en de voorliggende wadplaten rijshout dammen liggen, lijkt de kwelder zich onvoldoende te verjongen. Het rijshout is in het verleden geplaatst om de kwelder versneld te laten opslibben. De Lage Kwelder groeit nu aan tot het rijshout, daarbuiten begint zonder pionierszone de voorliggende wadplaat. Omdat de kwelder een functie heeft bij het dempen van de golfslag bij stormvloed, men is bevreesd dat de kwelder zonder rijshout afslaat. Rijkswaterstaat onderhoudt het rijshout om zo de zeedijk te beschermen.





Vastelandskwelder met zilte begroeiing en kreken
Vastelandskwelder met zilte begroeiing en kreken


Zomerpolder

Hoewel natuurgebied (Natura 2000), is niet al het buitendijks land natuur. Nadat de primaire zeewering zijn plek had gekregen .....



Zomerpolder
Zomerpolder




Primaire Zeewering

Overstromen, opslibben, klei


Minder





Zeedijk (tijdens stormvloed)
Zeedijk









© Hendrik van Kampen