De Mieden, dalen en laagtes in de Noardlike Fryske Wālden
De basis voor het landschap van de Fryske Wālden is gelegd in de ijstijden Elsterien en Saalien. Onder de ijsbedekking en tijdens het smeltproces ontstonden hoogteverschilllen en werd een keileemdek achter gelaten. In het de laatste ijstijd, het Weichselien, werd op grote delen een zandpakket afgezet. Toen na de ijstijden het klimaat warmer werd ging de zeespiegel stijgen en verdronk het zandlandschap, het werd met veen overgroeid, slechts enkele zandkoppen staken er nog bovenuit. De mens bewoonde al geruime tijd de kleistreken aan de kust. Behoefte aan meer ruimte zorgde voor een zoektocht naar bewoonbare gebieden.
Aan het begin van de middeleeuwen begon men vanuit de kust, via stroompjes in de dalen de venen in cultuur te brengen. Door het ontwateren oxideerde het veen en kwamen de zandkoppen weer boven. In natte lagere gebieden bleef veen aanwezig. Door de erosie kreeg de zee meer invloed en kon via voormalige beekdalen diep het gebied binnendringen. De natte dalen werden gebruikt als hooilanden, mieden.
Het kaartje geeft een overdreven beeld. Het lijkt of we hier naar en soort heuvellandschap met bergen en dalen kijken. De hoogteverschillen in het gebied zijn echter maar klein. Ze lopen van ongeveer -1,75m NAP in de diepste delen van het Būtenfjild tot +5,50m NAP bij de Houtigehage. (voor het gemak wordt NAP gelijkgesteld aan het gemiddeld zeeniveau). De verschillen die rond NAP schommelen hebben vooral gevolgen voor de gesteldheid van de bodem: is klei er afgezet of heeft het landschap nog een veenpakket. Hoge zandige koppen, kwel en de doorlaatbaarheid van de bodem spelen ook een rol. Al deze factoren hebben invloed op het uiterlijk van het landschap waardoor een grote diversiteit aan landschappen is ontstaan.
A) Būtefjild: Dit was lange tijd een natte ontgonnen veenvlakte met hooilanden, in het zuidelijke deel lagen plassen en stroompjes. Rond Feanwālden is turf gewonnen. Vanaf 1950 tot 1970 is het gebied drooggelegd op enkele natuurgebieden na. Voor realisatie van de ecologische hoofdstructuur zijn vanaf 2000 de restanten natuur weer met elkaar verbonden. Nu ligt er een aaneengesloten natuurlijke zone van de Grutte Wielen tot in de Zwagermieden.
B) Zwagermieden: Dit is een dalvormige laagte, met het restant van een slenk. De begrenzing van het Nationale Landschap geeft een vertekend beeld, via de Lauwerszee had de slenk toegang tot het gebied. Westergeast ligt op een vrij liggende zandkop, centraal in een vlakte met getij-afzettingen. De waterscheiding tussen Lauwerszee en Middelzee lag in het venige gebied tussen de Falom en de Westereen.
C) Lauwers en Ālde Ryd: De Lauwers is de grensrivier tussen Fryslān en Groningen. De Ālde Ryd was een zijarm van de Lauwers die via Būtenpost tot aan Koatstertille liep. Behalve het eerste stukje zijn er nog slechts enkele fragmenten in het landschap van terug te vinden. Voor de ontginning van de Fryske Wālden zijn de Lauwers en Ālde Ryd van belang geweest. Via de rivieren kon men met bootjes diep het gebied binnendringen. Op de oevers vestigden zich de eerste boeren. Om het veen te ontwateren werden greppels gegraven en kon men steeds dieper het gebied inkomen. Vanuit de Lauwers is het gebied rond Surhuzum ontgonnen en vanuit de Ālde Ryd het gebied van Stynsgea. Tussen beide dorpen ligt een kilometers lange rechte scheidslein, de Homear, hier maakt de verkaveling een scherpe knik.
Ook richting het noordwesten is vanuit de Ālde Ryd ontgonnen. De ontginningsas daar is Twizel. Waar de verkaveling van Twizel de ontginningen uit het noorden treft, ligt ook een duidelijk zichtbare scheidslein, de Swadde.
D) Leien & Burgumermar: Centraal in de Fryske Wālden liggen twee meren in een venig dal. De Leien is in de 18e eeuw ontstaan door vervening, het Bergumermeer is veel ouder. Vanuit het Bergumermeer is op de paleogeografische kaart (800 n.Chr. en ouder) een natuurlijk stroompje ingetekend. Het loopt door het gebied van de Leien (Lits) naar het Bergumermeer en dan door een dal naar het westen (Kromme Ee, Wijde Ee) via Wergea naar de Middelzee.
