Compagnonsvaarten en Droge vervening
In de 16e eeuw waren de gebieden langs de Beekdalen al enige eeuwen bewoond. Die waren in de Middeleeuwen vanuit de beken gekoloniseerd. Langs de beken lagen hooilanden, de boerderijen stonden hogerop in de flank van het dal, op zandkoppen en in lange linten, ver van de beek. Bodemdaling, veroorzaakt tijdens de voortschreidende ontginning van het gebied gaf wateroverlast, waardoor men gedwongen was naar hogere grond te verhuizen. In het oosten en op de rug tussen de Boornevallei en de Tjongervallei, lagen nog uitgestrekte hoogvenen. Het zure water dat uit de hoogvenen lekte, werd uit de bewoonde gebieden gehouden met Leidijken. Tegen de Leidijken lagen vaak Boekweitakkers. Op sommige plaatsen verschraalde de onderliggende zandgrond dusdanig dat er heidevelden ontstonden.
Turf die uit hoogveen werd gestoken was een prima brandstof. Door groeiende welvaart in de Hollandse steden was de vraag groot. De Friese initiatiefnemer Pieter Hettes van Dekema richtte in 1551, samen met geldschieters Cuyck en Foeyts uit Utrecht, een compagnie op om land aan te kopen en het hoogveen te af te graven. Daarmee brachten ze een tweede ontginningsgolf op gang. Vanuit Heerenveen, langs de route van Zwolle naar Leeuwarden, werden twee kanalen gegraven. In noordelijke richting de Hearresleat om een aansluiting op de Boorne te maken, in oostelijke richting sloot de Schoterlandse Compagnonsvaart daarop aan. Het veen kon hierop afwateren en de turf kon via de vaart naar het westen worden vervoerd. In de hoek tussen de twee vaarten groeide Heerenveen als kanaaldorp.
Kort nadat men begonnen was met het graven van de Schoterlandse Compagnonsvaart kwamen er ook initiatieven bij Drachten en Kortezwaag. Om de turf naar het westen te kunnen vervoeren moeste echter een leidijk doorgestoken worden. Dit leverde flinke vertraging op zodat pas jaren later ook via de Opsterlandse Compagnonsvaart (1630) en de Drachtster Compagnonsvaart (1641) turf afgevoerd kon worden. Dorpen langs de vaarten profiteerden van de ontginningen met groei en een toenemende welvaart. Bebouwing concentreerde zich langs de turfvaarten, die de beste route door het gebied waren. In de jaren daarna konden enkele daarvan zich tot komdorp ontwikkelen.
