wadden zeeklei veen keileem bodemkaart overig contact
vulling Ontginning van het Hoogveen W‚lden Beekdalen Gaasterland Natuurgebieden Flora Fauna


Ontginning van het Zandlandschap:

Zichtbare geschiedenis

De basis voor het huidige keileem en zandlandschap is gelegd in de laatste twee IJstijden, het Saalien en Weichselien. Na het Weichselien werd het warmer en begon de zeespiegel te stijgen, het landschap werd natter en er ontstonden uitgestekte hoogvenen. Grote delen van het landschap werden bedekt, slechts enkele hogere zandkoppen staken nog boven het veen uit. Door ontginning en turfwinning is vrijwel al het hoogveen verdwenen tot op het zand. Daarom is er nu weer sprake van een zandlandschap.

↓ Woudontginning
↓ Droge turfwinning
↓ Heideontginning

Aardkundig monument Steilrand Donderen Gestuwde keileem, Gaasterland Zwerfstenen, Makkinga Zwerfsteen met Gletsjerkrassen Keileem Stuivend zand, Aekingerzand Pingoruines op de Duurswouderheide Stokersdobbe, Ureterp Podzol, Aekingerzand Hoogveen, FochteloŽrveen Bonghaar, FochteloŽrveen Zandkop met Boomwal Heide en Stuifzand




↑ Woudontginning

Aan het begin van de Middeleeuwen was het zandlandschap nog natuurlijk, er lagen ontoegankelijke moerassen, hoogvenen en bossen. Via beken en beekdalen kon men in het gebied komen. Vanuit de beken begonnen ook de eerste ontginningen, iedere boer groef parallelle sloten vanaf de oever het binnenland in. Na verloop van tijd kreeg men te maken met wateroverlast door bodemdaling. Boerderijen werden, binnen het eigen kavel, in stappen naar hogere grond verplaatst. Dit moest gelijktijdig om geen conflicten te krijgen. Er ontstonden langgerekte kavels waarin de boerderijen in lijn langs een weg of pad kwamen te liggen.

Alde Lauwers - ontginnings patroon Fermanjepaad, Damw‚ld - strokenverkaveling Swadde, Poelepaad - grens verkaveling Wijnjeterp - verplaatste bewoning Bloei op de Merskenheide Foarwei, Damw‚ld - oude route op zandkop FochteloŽrveen - boekweitteelt FochteloŽrveen - verdroging




↑ Droge turfwinning

Compagnonsvaarten en droge turfwinning
 Klik op het kaartje voor meer info

In de 16e eeuw waren de Beekdalen al enige eeuwen bewoond maar op veel plaatsen op de zandgrond lagen nog uitgestrekte hoogvenen. Het kleinschalig gebruik van turf als brandstof was al lang bekend. Gefinancierd door investeerders kwam er halverwege de 16e eeuw een tweede ontginningsgolf op gang. De oostelijke hoogvenen werden voor de commerciŽle winning van turf grootschalig afgegraven. Na vertrek van de verveners bleef een schraal zandlandschap achter waarop boeren het moeilijk hadden.

Levend hoogveen It Hearrenfean, Heerenveen de Knipe Jobbegea - Jubbega, vervenershuisje Schoterlandse compagnonsvaart, 20e wijk Kortezwaag, kerk Gorredijk , sluis in het centrum van het dorp Nije Feart en Lange Wijk Opsterlandse Compagnonsvaart, Vosseburenverlaat




↑ Heideontginning

Nadat het hoogveen in de 19e eeuw grotendeels was afgegraven en landbouwgrond langzaam uitgeput raakte, ontstonden er uitgestrekte heidevelden. Mensen leefden er in bittere armoede, vaak had men niet meer dan een eenvoudige hut van plaggen. Aan het begin van de 20e eeuw kwam daarin verbetering dankzij de Woningwet van 1901. De uitvinding van kunstmest maakte het mogelijk de schrale grond vruchtbaar te maken. Grote delen van de heide konden planmatig worden ontgonnen door werklozen in werkverschaffingsprojecten.

Merskenheide, Heide en Woeste gronden Woudboerderij uit 1724 in Kollumersweach Replica van een plaggenhut in themapark de Spitkeet W‚ldhķske uit 1846 in Kollumersweach W‚ldhķske in sneeuwlandschap winter 1939/40 it Mandefljild, Heiderestant bij Bakkefean Historische schaapskooi bij Bakkefean Heideontginning in het brongebied van de Boorne bij Bakkefean Duurswouderheide met PingoruÔnes in de winter Arbeiderswoning met inpandige kleine schuur in Houtigehage Woningwetwoningen aan de Lytse Buorren in Sumarreheide Twijzelerheide, vrijstaande arbeidershuisjes aan een zandpad Moestuin in het landelijke gebied van Damw‚ld de Westereen, Ferlinge Stasjonsstrjitte Moderne Woudhuizen met krimp




↑ Top

Fryslansite ©Hendrik van Kampen