Molen Koartwâld
Koartwâld was één van de acht oorspronkelijke kerkdorpen van Achtkarspelen. Het lag in de bovenloop van de Lauwers, ingeklemd tussen het dorpsgebied van Surhuzum en de grens met Groningen. Aan de zuidkant van het dorpsgebied lag het voor landbouw onaantrekkelijke hoogveen. De boeren van het dorp konden vanwege gebrek aan ruimte niet profiteren van het recht van opstrek. Daarnaast waren er voortdurend problemen met de waterafvoer. Het Bouwekleaster en Gerkeskleaster hadden wel interesse voor hoogveen. Ze staken er turf voor eigen gebruik en lieten er Schapen grazen.
Het Gerkeskleaster wist de meest zuidelijke boerderij van Koartwâld in bezit te krijgen en stichtte daar een uithof. Zo kon men dankzij van het recht van opstrek het hoogveen tot aan de grens met Bouwekleaster in bezit krijgen. In 1492 werd min of meer parallel aan de Lauwers een vaart gegraven om de waterhuishouding te verbeteren en het vervoer van turf naar het klooster mogelijk te maken, de huidige Ald Feart.1
Op de Schotanuskaart van 1664 staat langs een van de vaarten al een nieuw vervenersdorp aangegeven "Suyrhuyster Veen". Het dorp groeide snel en overvleugelde uiteindelijk het moederdorp Surhuzum en Koartwâld maakt er tegenwoordig deel van uit. Op dezelfde kaart staat een Roggemolen bij een brug over de "Olde Veenster Vaert". Volgens de molendatabase is die molen in 1864 afgebrand. Hij werd vervangen door de huidige molen. In de naoorlogse jaren raakte de molen ernstig in verval. In 1995 is hij geheel gerestaureerd en maalvaardig gemaakt. In 2015 volgde een tweede restauratie.2
Schotanus kaarten
In de Schotanus-Halma atlas van 1718 ligt het stelsel van vaarten al over een groot deel van de Surhuzumer venen. Er zijn wel wat onverklaarbare verschillen in de loop en ligging van de vaart door Suyrhuyster Veen. Vermoedelijk is de kaart van 1664 niet helemaal juist. De kaart uit 1664 was gemaakt door Christianus Schotanus. Zijn zoon Bernardus Schotanus à Sterringa kreeg de opdracht landmeters Haacma en Gravio te corrigeren omdat ze onzorgvuldig werkten. Bernardus Schotanus à Sterringa zelf kreeg in 1682 de opdracht van Gedeputeerde Staten van Friesland om nieuwe betere kaarten te maken.
Alles werd opnieuw opgemeten en ingetekend. De kaarten werden in een oplage van 150 stuks uitgebracht als "De Friesche Atlas 1698". In 1718 werd door François Halma een tweede verbeterde druk samengesteld. De Schotanus kaarten van 1664 zijn nog prima te gebruiken maar de Schotanus-Halma atlas uit 1718 is het beste en meest gedetailleerde dat in die tijd van een Nederlandse provincie beschikbaar was. De kaarten worden veelvuldig geraadpleegd bij onderzoek aan het landschap. De atlas toont naast dorpen, wegen en waterlopen ook verschillende landschapstypen zoals weide, akkers, hooilanden of hoogveen.3
Keywords: Kortwoude, Achtkarspelen, Roggemolen, Gerkesklooster, Turfwinning, Aldfeart, Oude Veenster vaart, Schotanus, Kaart
1 Mol, Noomen & van der Vaart 1990
|
