Schema van Terpen, Dijken en Polders
Na de IJstijd zorgden afsmeltende ijskappen voor een sterke zeespiegelstijging, de kustlijn veranderde voortdurend. Toen de snelheid van de zeespiegelstijging afnam werd sediment afgezet en kon de Hollandse kust zich sluiten. Het land er achter verdronk en raakte overveend. In het noorden bleef de kustlijn open door minder aanvoer van sediment. Er ontstond een binnenzee met eilanden voor de kust. Aan de kusten van de binnenzee werden kwelders afgezet. Aanvankelijk werden de kwelders waarschijnlijk in de zomer als weidegrond gebruikt en was er op kleine schaal akkerbouw mogelijk. Er zijn dijkjes aangetroffen die ouder zijn dan de eerste terpen en mogelijk rond rond akkertjes hebben gelegen. Vanaf +/-600 v.Chr. konden de kwelders van Fryslân permanent worden bewoond. Mensen wierpen terpen op om stormvloeden te kunnen doorstaan.
In die vroegste periode zag het landschap er anders uit. De Zuiderzee was een groot hoogveen met enklele meren in het centrum. Via een veenrivier waterden die af op de Waddenzee. Ook het Drents plateau was overveend en stak ver noordwaarts in zee, een deel van Westergo en het Lauwerszeegebied behoorden nog tot het Waddengebied. In de Romeinse tijd (50 v.Chr. - 250 n.Chr.) sloeg de zee gaten in het veen waardoor er een verbinding tussen de zoete meren van het Zuiderzeegebied en de Waddenzee tot stand kwam. Naarmate de kwelder van Westergo zich verder noordwaarts uitbreidde kon men op hogere kwelderwallen gaan wonen, dit is nog te zien aan de vele terpen in die in rijen op de wallen liggen.
De bevolking groeide waardoor de druk op het land toenam. Rond Sneek begon men met het ontwateren van het veen. Als gevolg van de bodemdaling die hierdoor werd veroorzaakt, kon er tijdens stormvloed veel meer water het gebied in stromen. Door de toegenomen stroming kon het dal van de Boorne uitgroeien tot de Middelzee, een brede slenk die tot ver in het binnenland reikte.
Na het vertrek van de Romeinen nam de bevolking sterk af en kwamen de ontginningen van het veen stil te liggen. Twee eeuwen later werd de draad weer opgepakt en kwamen ook de veenontginningen weer op gang. Rond de rivier de Lauwers verdween veel land in zee. Vanaf de 9e eeuw werden steeds meer dijken aangelegd. Dit begon met ringdijken rond dorpsgebieden, de Moederpolders. In dijken werden sluizen of duikers geplaatst die het zeewater buiten hielden maar water uit de polder lieten afstromen. Steeds meer land werd door dijken beschermd. De gedetailleerde geschiedenis van bedijkingen is af te lezen op het kaartje. Grote delen van de ontgonnen venen verdwenen door de bodemdaling en erosie permanent onder water, waardoor de Friese Meren ontstonden.
Bedijking van Westergo
Bedijking van Oostergo
Inpolderen van de Middelzee
Overig
Buitendijkse kwelderrestanten
Kwelderwallen
Terpen
Zeedijken en voormalige zeedijken
Landaanwinning, droogleggingen
Klei op veen
Water
Spuisluis
Zeegemaal