wadden zeeklei veen keileem bodemkaart overig contact
vulling Ontginning Westergo Oostergo Polders Flora Fauna


Landschap van Westergo:

Frysl‚n, Westergo
Klik op het kaartje voor meer info

De Greidhoeke

De kwelder van Westergo is vanuit het zuiden richting het noorden opgeslibd. Het oudste landschap ligt centraal in het zuidelijke deel van de klei. Het is een vlak landschap met verspreid liggende terpdorpen waarvan een aantal al in de late IJzertijd zijn ontstaan. De zware klei is alleen geschikt voor grasland.

↓ De Bouwhoek
↓ IJsselmeerkust
↓ Steden
↓ Staten en Stinzen
↓ Greidhoeke in detail

Friese stal Winterlandschap bij Tritsum Onregelmatige blokverkaveling bij Achlum Achlum, terp met Gertrudiskerk Achlum Slachte bij Kubaard in het voorjaar KŻbaard, Kubaard Ochtendnevel bij Spannum Waaksens kerkdeur Waaksens kerkinterieur Hinnaard, Hennaard Boalserter Feart, Bolwardertrekvaart bij Spyk

↑ De Bouwhoek

Schema van terpen, dijken en polders

Het opslibben van de kwelder naar het noorden is in stappen gegaan. Richting Waddenzee zijn er een aantal parallel aan de kust lopende kwelderwallen ontstaan. Ze liggen aan de oostkant tegen de oeverwal van de Middelzee, die met een boog naar het zuiden doorloopt tot diep in het landschap van de verspreid liggende oude terpen. De jongere noordelijke terpen liggen in reeksen op de hoge ruggen van kwelderwallen. De grond van de kwelderwallen bevat meer zand en is geschikt voor akkerbouw.

Ploegen rond 1938 Aardappels rooien met de hand Ingelum, Engelum Bitgum, Beetgum Peins Onbewoonde terp bij Peins Aldmear tussen Peins en Rie Skalsum - Schalsum Berltsum, Berlikum Berltsum, Koepelkerk Winaam, Wijnaldum 1938 Winaam, Wijnaldum 2021 Wier Minnertsgea, Minnertsga Furdgum, Firdgum Tsjummearum, Tzummarum Tsjerkepaed Seisbierrum, Sexbierum




↑ IJsselmeerkust

Dijkhuisje bij Koarnwert




↑ Steden

Elf Friese plaatsen hebben zich dankzij de ligging aan handelsroutes tot stad kunnen ontwikkelen. Vooral een ligging aan het water was gunstig. Via het water was een levendige handel rond de Noordzee mogelijk. De eerste plaats die stadsrechten kreeg, was Starum (1118), de laatste was Boalsert (1455). Van de 11 steden liggen er 8 in Westergo. De steden zijn niet de grootste plaatsen in Frysl‚n maar hadden in de late Middeleeuwen een sleutelrol in de handel.

Snits, Sneek - Lege GeaŽn Snits - Sneek, Lemmerweg Snits - Sneek, Oosterdijk Drylts, IJlst Drylts, molen de Rat Hylpen, Hindeloopen Hylpen - Hindeloopen, profiel vanaf zee Hylpen - Hindeloopen, Nieuwstad Hindeloopen, Nieuwstad 38 Gebouw Irene Warkum, Workum Warkum - Workum, Blazerhaven Boalsert, Bolsward Boalsert - Bolsward, Grootzand Boalsert - Bolsward, Grote Kampen Boalsert - Bolsward, Laag Bolwerk Harns, Harlingen Harns, Harlingen - Willemshaven Harns - Harlingen, moen de Bazuin Harns - Harlingen, Noorderhaven Harns - Harlingen, Zuiderhaven Frjentsjer, Franeker Frjentsjer - Franeker, Korendragershuisje Starum, Stavoren Starum - Stavoren, Voorstraat




↑ Staten en Stinzen

Staten en stinzen waren de huizen van de Friese Adel en welvarende families. Er stonden honderden in Frysl‚n. Vaak is niet meer over dan een naam op papier, een vermelding op een oude kaart of een afwijking in het patroon van de verkaveling. Ik beperk mij tot een selectie van enkele fotografeerbare sporen en objecten.

Stinswier bij Sexbierrum Poptaslot met poortgebouw Poptaslot Epemastate Park Jongemastate Uniastate Great Dearsum Heeremahuis, Boalsert Speklagen in het metselwerk van het Heeremahuis Botniastins, Frjentsjer Martenahuis, Frjentsjer Schatzenburg Dronrijp




↑ Greidhoeke in detail

Schema van terpen, dijken en polders

De kwelderwal van Dronryp

1500 v.Chr. stroomde de Boorne door het centrum van Westergo naar het noordwesten. Een trechtervormige structuur van kwelderwallen herinnert daar aan. Op een grote wal aan de oostkant van de trechter liggen Menaam, Dronryp, Baaium en Winsum. Rond 500 v.Chr. werd de hoofdstroom afgesneden en zocht het water zijn weg naar de Waddenzee via een traject dat oostelijker loopt. Rond het begin van de jaartelling verbreedde die stroom zich tot de Middelzee.

Leeg Leeg Schatzenburg Dronrijp Leeg Dronryp, Tsjerkebuorren Dronryp, tuinen bij Tsjerkebuorren Leeg Leeg Leeg Dronryp, pakhuizen in BrÍgebuorren Leeg Leeg Dronryp Elfstedenfietstocht Hatsum Leeg Leeg Winsum, Greate Streek langs de Frentsjerter Feart

De kust van de Middelzee

Tussen de jaren 100 tot 800 reikte de Middelzee steeds verder landinwaarts. Hij liep vanuit de Wadden naar het zuiden, bij Boazum boog hij naar het westen waar hij uiteindelijk contact maakte met de Marneslenk. Getijdenstromen veroorzaakten veel overlast in het lage landschap van het zuiden. Aan de kust van de zee ontstond een grote oeverwal. Na de inpoldering van de Middelzee konden de dorpen op de oeverwal economisch flink profiteren van het nieuw aangewonnen land.

Marsum Marsum, Buorren Poptaslot Marsum, Poptagasthuis Marsum, ingang Poptagasthuis aan de Buorren Marsum, Hofje van het Poptagasthuis Deinum Deinum uitbreiding aan de oostkant Kop-hals-rompboerderij Bears, Beers Weidum Mantgum, Seerp van Galemawei Easterwierrum Hegedyk bij Easterwierrum Stelp bij Boazum Boazum Fresco in de kerk van Boazum

Verdronken landschap

Tussen de kwelderwal van Dronryp en de oeverwal langs de Middelzee verslechterde de waterafvoer, het land verdronk, goed boeren was niet meer mogelijk. Terporpen werden verlaten of konden zich met moeite handhaven. Het gebied kenmerkt zich door kleine terpdorpjes in een landschap waar hier en daar een vroeg middeleeuwse verkaveling bewaard is gebleven.

Kerk met Pastorie, Leons Leonserpolder Boalserter Feart, Bolswardertrekvaart bij Leons Hilaard, Hijlaard Hoptille Hķns, Huins Jorwert, Jorwerd Jorwert

Rond de Marneslenk

Ook in het westen lag een estuarium, de Marneslenk. Hij liep vanuit de Waddenzee ten zuiden van Harns, met een grote S-vorm naar het zuidoosten. Bij Boalsert maakte hij contact met uitlopers van de Middelzee. De kustlijn van de slenk is nog goed in het landschap te herkennen.

Kimswert, panoramafoto Kimswert, Buren Kerkmuur van Kimswert Kerkinterieur van de kerk van Kimswert Lambertuskerk Arum Arumervaart Penjum, Pingjum Penjum, Pingjumer Gulden Halsband Wytmarsum, Arumerweg Wytmarsu, Mauritsstraat Marnedijk bij Skraard Skraard, Dorpsstraat

Moederpolders

Onder druk van de alsmaar toenemde wateroverlast werden de eerste polders aangelegd. Het waren dorpsgebieden die rond de 10e eeuw werden voorzien van een ringdijk. We noemen deze polders de moederpolders. Er waren 4: de Winamerpolder, Tsjom-west, Hartwert-Wytmarssum en Easterein-Lytsewierrum. Vanuit de moederpolders is de bedijking van Frysl‚n steeds verder uitgebreid. We bekijken als voorbeeld de polder Easterein-Lytsewierrum.

Lytsewierrum, Lutkewierum Lytsewierrum, kerkring Lytsewierrum, opfeart Hidaard Hidaardersyl Schaatsers op de Sebearefeart Easterein, Oosterend Easterein, Skippersburen Easterein, Meilahuzen Slachte bij Boazum in de winter Rien de Frentsjerter Feart Rien S‚nleansterdyk bij ReahŻs

Aan de rand van het Veen

Terpdorpen aan de rand van de venen zochten uitbreiding van hun gebied in droogleggen, om zo meer land te krijgen voor de landbouw. Door het ontwateren van het veen begon de bodem te dalen, het water kon niet meer goed weg, stormvloeden vanuit het zuiden kregen een kans. Een illustratief voorbeeld zijn de Lege GeaŽn, een keten terpdorpjes op de kwelderwal ten zuiden van de Middelzee, noordoostelijk van Snits (Sneek).

Greonterp

Poppenwier, Binnenbuorren GoaiÔngea, GoŽnga - Lege GeaŽn




Fryslansite ©Hendrik van Kampen