|
 1
Harlingen, opkomst en groei van een stad
Om het verhaal van de opkomst en groei van een stad te vertellen heb ik gekozen voor Harlingen als voorbeeld. Harlingen was al tijdens de Tachtigjarige Oorlog een belangrijke havenstad waardoor er veel historisch materiaal over de stad beschikbaar is. In Harlingen zie je alle gebeurtenissen verenigd die ook in andere steden hebben gespeeld. Harlingen is daarom geschikt als modelstad.
|
|
Hoe de kaartjes zijn gemaakt
Rond 800 n.Chr. waren er nog geen zeedijken, Harlingen is ontstaan vanuit Almenum, een terpdorp op een kwelderwal die rond 150 n. Chr. bewoonbaar werd. De Zuiderzee was net ontstaan en op dat moment niet meer dan een brede geul in een ondiep waddengebied. Tegen de kust lagen restanten van het land dat was verloren gegaan. Er moeten in die tijd nog overblijfselen van bewoning en plantengroei zijn geweest. Wat bekend is over deze periode komt vooral uit terponderzoek, bodemonderzoek, de bestudering van kloosterkronieken en maritiem-historische data. Pas in de loop van de 16e eeuw komt er echt bruikbaar kaartmateriaal beschikbaar. Over de vroegste periode is weinig informatie beschikbaar. Om toch kaartjes te kunnen maken heb ik een aantal aanames gedaan die ik hieronder per kaartje zal toelichten. Alle verschillende kaartjes zijn omgezet naar één uniforme opmaak en op elkaar uitgelijnd, uitgezonderd 800 en 1230 die de vroege omgeving van Harlingen laten zien.
- 800 Als basis voor het kaartje is de paleogeografische kaart van Nederland gebruikt.1 Daarop staan de kwelderwallen, de kweldervlakte en slenken aangegeven. De kweldervlakte ten zuiden van Harlingen is vergraven, hier werd klei voor de steenbakkerijen gewonnen. In een enkel ongeschonden deel liggen restanten van meanderende geulen, een vergelijkbaar patroon heb ik ook ingetekend op de rest van de vlakte. Voor Almenum heb ik gekozen voor een radiale terp. Een lineaire verkaveling, dwars op de kwelderwal zoals bij Kimswert aan de Marneslenk. lijkt onwaarschijnlijk. Onbewoonde terpen zijn geplaatst met behulp van AMK2014-Archeologische terreinen uit de Erfgoedatlas.2
- 1230 De loop van de vaarten in dit kaartje is overgenomen van de paleogeografische kaart van 1250. De loop van de paden is afgeleid van de richting waarop ze in de kaart van Jacob van Deventer uit het beeld lopen,3 ik trek ze door richting het dichtsbijzijnde dorp. Verder heb ik de vaarweg naar Franeker een kronkelende loop gegeven op grond van de kaart van Schotanus.4 Daarnaast heb ik naar het zuiden de Bolswardervaart toegevoegd. Op die plaats loopt op de paleogeografische kaart van 800 een water dat op de versies van 1250 1 en 1500 1 ontbreekt.
|
|
- 1050 De basis van het kaartje van de terp van Almenum is de paleogeografische kaart van Nederland 800.1 De geul door het centrum van het prille Harlingen is gebaseerd op de paleogeografische kaarten van 1250 1 en 1500 1. Meanders in de geulen heb ik toegevoegd omdat ze niet op die kaarten staan. Het betreffende land is later afgeslagen of onder de havenwerken verdwenen. Het uiterlijk van de terp: het aantal boerderijen, de dobbe en de akkertjes met verschillende gewassen op de flank, heb ik gemaakt naar verslagen van terponderzoeken. Voor Almenum heb ik gekozen voor een radiale terp, de verkaveling en het stratenplan lijken in die richting te wijzen.
- 1550 De kaart van Jacob van Deventer is de eerste kaart van Harlingen.3 Jacob van Deventer gebruikte driehoeksmetingen, de kaart is exact maar schetsmatig. Details in de bebouwing zijn overgenomen van een kaart van Braun & Hogenberg (1594).5
- 1572 Het kaartje is geheel gebaseerd op de kaart van Caspar de Robles.6 Hierop staan de Zoutziederijen en een gedetailleerde uitwerking van het Blokhuis. Stadsuitbreiding volgens een plan uit 1566 werd vertraagd door Tachtigjarige Oorlog. In 1572 is er nog niets van te zien op historische kaarten.
- 1620 Gemaakt naar de kaart van Jacob Lous.7 Hij woonde in Harlingen, de kaart is uitgewerkt tot in de kleinste details en wordt gezien als zeer betrouwbaar.
- 1889 Combinatiekaart van de 19e eeuw. De basis is een eenvoudig kaartje van Hugo Suringar.8 Het stratenplan komt van de Kadastrale kaart 1832 9 en het havengebied is gemaakt naar topografische kaarten: 1875 & 1908.10 Daarnaast heb ik historische foto's bekeken, o.a. van Pieter Oosterhuis die de aanleg van de Nieuwe Willemshaven 1871-1876. heeft vastgelegd.
- 1935 Gemaakt naar een stadsplattegrondje van de Algemene Boekhandel Harlingen11 en kaarten van Topotijdreis.10 Als aanvulling een foto's bekeken: de Gasfabriek ~1895-1910, een KLM luchtfoto van de Willemshaven situatie 1920-'30?, een luchtfoto van het St Annaklooster uit 1948 (passage van het st Annahof naar het Tiepelplein), en foto's van mijn grootvader uit 1938 en 1942.
- 2023 Gemaakt met gegevens uit Google maps, aangevuld met luchtfoto's uit PDOK Viewer12 en eigen waarnemingen.
|
