Omgeving 800

Almenum 1050

Omgeving 1230

Stad 1550

Stad 1572

Stad 1620

Stad 1889

Stad 1935

Stad heden

Verantwoording kaartjes Harlingen als havenstad

Paleografische kaart van Friesland 800 n.Chr.
Paleografische kaart van Fryslân 800 n.Chr.

Mijn serie kaartjes begint rond 800 n.Chr. De terpentijd is op zijn hoogtepunt, er zijn nog geen zeedijken. De Zuiderzee is niet lang geleden ontstaan en niet meer dan een brede geul richting het voormalige zoetwatermeer Almere. Tegen de kust liggen grote zandbanken, restanten van land dat eerder verloren is gegaan. Er moeten in die tijd nog restanten van bewoning en plantengroei op hebben gestaan. De eerste kaartjes tonen de vroege landschappelijke ontwikkelingen. Er is weing concrete informatie over deze periode, om toch kaartjes te maken zijn er een aantal aanames gedaan. De overige kaartjes zijn gemaakt naar historische plattegronden van Harlingen. De plattegronden zijn opnieuw in één stijl getekend en daarbij op elkaar uitgelijnd.

- 800 De ligging van kwelderwallen, kwelders en grote geulen is overgenomen van de Paleografische kaart van Nederland. De Archeologische monumentenkaart is gebruikt om de ligging van de terpen in te vullen, alleen drie belangrijke terpdorpen zijn uitgewerkt. De geulen en prielen in het landschap ten zuidoosten van Almenum zijn een vrije interpretatie, gebaseerd op de onregelmatige blokverkaveling.

- 1050 De basis van het kaartje van de terp van Almenum is de Paleografische kaart van Nederland 800, ook voor de geul naar het zuiden. De geul door het centrum van het prille

 

Harlingen is gebaseerd op de paleografische kaarten van 1250 en 1500. Meanders in de geulen zijn mijn invulling op grond van eigen bevindingen op kwelders. Het uiterlijk van de terp: het aantal boerderijen, de dobbe en de akkertjes met verschillende gewassen op de flank, heb ik gemaakt naar verslagen van verschillende terponderzoeken. Ik heb gekozen voor een radiale indeling van de terp op grond van de historische kaart van Jacob van Deventer.

- 1230 De globale loop van de vaarten in dit kaartje is overgenomen van de paleografische kaart van 1250. Ik heb meer bochten in de vaarweg naar Franeker getekend op grond van oude topografische kaarten. Daarnaast heb ik de vaart naar het zuiden (later Bolswardervaart) toegevoegd. Op die plaats loopt op de paleografische kaart van 800 een water dat op latere topografische kaarten ook is te vinden. De loop van de paden is afgeleid van de richting waarop ze in de kaart van Jacob van Deventer uit het beeld lopen, daarbuiten laat ik de paden richting de dichtsbijzijnde dorpen lopen.

- 1550 De kaart van Jacob van Deventer is de eerste kaart van Harlingen in de geschiedenis. Deze kaart is het uitgangspunt voor het kaartje. Voor de gebouwen in de stad heb ik gekeken naar de kaart van Johannes Jansonius.

- 1572 Kopie van 1550, aangevuld met gegevens uit de kaart van Caspar de Robles. Daarop staan de Zoutziederijen in het oosten en het Blokhuis met Blauwhuis. Stadsuitbreiding volgens een plan uit 1866 werd vertraagd door Tachtigjarige Oorlog. In 1572 is er nog niets van te zien.

- 1620 Gemaakt naar de kaart van Harlinger Jacob Lous uit 1610. De kaart is gedetailleerd tot in de kleinste details en wordt gezien als zeer betrouwbaar.

- 1889 De basis is een eenvoudig kaartje van Hugo Suringar. Voor de detaillering is de Kadastrale kaart van 1832 gebruikt in combinatie met de topografische kaarten van 1875 en 1908. Daarnaast heb foto's gebruikt van Pieter Oosterhuis, gemaakt tussen 1871-1876 tijdens de aanleg van de Nieuwe Willemshaven.

- 1935 Naar de stadsplattegrond van de Algemene Boekhandel Harlingen. Extra informatie komt uit een KLM luchtfoto

 

van de Willemshaven, gemaakt in 1920-30?, foto's van mijn grootvader en topografische kaarten uit die tijd.

- 2023 Gemaakt met gegevens uit Google maps, aangevuld met datasets uit PDOK Viewer en eigen waarnemingen.

Bronnen:
- Harlingen in jaartallen, (kleinekerkstraat.nl)
- De Wereld onder de Oldehove,
    Zoektocht naar het vroegste verleden van Leeuwarden
    Erwin Broers
- Graven aan de voet van de Achlumer dorpsterp
    Johan Nicolay et al.
- Harlingen, landschap aan zee - Landschapsbiografie
    Eric vd Berg & Susanne Coppens.
- Het Blokhuis te Harlingen, Weesshuistr. 1-3
    Jan van der Hoeve
- Het ontstaan van het terpen- en wierdenlandschap
    Jeroen Wiersma & Annet Nieuwhof
- Middeleeuwse kloosters en dijkbouw in Friesland, J.A. Mol
- Nederland in 7 overstromingen, Leontine van de Stadt
- The excavations at Wijnaldum,
    Reports on Frisia in Roman and Medievel times
    J.C. Besteman, J.M. Bos, D.A. Gerrets, H.A. Heidinga & J. de Koning
- Het Bezwaar 2006, proefschrift T.J. Dijkstra (1945)
- Harlingen 1845-1985, Fokke Sytema, (oud-harlingen.nl)
- Paleografische kaart van Nederland -800 -1250 -1500 n.Chr.
    Vos, P., M. van der Meulen, H. Weerts en J. Bazelmans 2018:
    Atlas van Nederland in het Holoceen.
    Landschap en bewoning vanaf de laatste ijstijd tot nu,
    Amsterdam (Prometheus).
- Kaart ~1545-72 Jacob van Deventer (1505-1575)
- Kaart 1572 met Zoutziederijen, Caspar de Robles (1527-1585)
- Kaart ~1588 Johannes Jansonius (1588-1664)
- Kaart ~1610 van Harlinger Jacob Lous ( ?-1617)
- Schotanus-Halma-Atlas 1718
- Kadasterkaart 1832
- Kaart 1889 Hugo Suringar (1834-1911)
- Foto's Havenwerken Harlingen 1871-1876, P. Oosterhuis (1816-1885)
- Foto's Afbraak Westerkerk, (verdwenengebouwen.nl)
- Kaart 1931, NV Algemene Boekhandel A. LAND. Ezn.
   Harlingen (Zuiderzeecollectie)
- Luchtfoto Willemshaven 1920-30 KLM
- Foto's Hendrik van Kampen sr. (1891-1981)
- Archeologische Monumentenkaart (2014)
- Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)
- PDOK Viewer datasets:
    BRT Top10NL en Luchtfoto Actueel Ortho 8cm RGB
- Google Maps en Streetview
- Topotijdreis.nl

Fryslansite ©Hendrik van Kampen